Từ Tự Do thời Pháp thuộc đến Đồng Khởi hôm nay — cái tên thay đổi, nhưng linh hồn con đường thì không.
Có những con đường tồn tại trước cả cái tên của chúng.
Đường Đồng Khởi xuất hiện từ trước khi Pháp nổ súng đánh Gia Định năm 1859. Thời nhà Nguyễn, đầu con đường giáp bờ sông — nơi vua đến nghỉ ngơi — nên dân gian gọi là Bến Ngự. Một cái bến hiền lành, dành cho thiên tử. Không ai ngờ mảnh đất ấy sẽ trải qua ngần ấy lần đổi tên, ngần ấy lần đổi chủ.
Khi người Pháp đến
Sau khi chiếm thành, người Pháp quy hoạch lại toàn bộ đô thị. Con đường Bến Ngự ngày nào được đánh số thứ tự lạnh lùng: đường số 16. Cùng 25 con đường khác trong thành phố, nó chỉ mang một con số kế tiếp nhau, từ 1 đến 26 — không tên, không ký ức.
Mãi đến ngày 1 tháng 2 năm 1865, Đề đốc De La Grandière đổi tên đường 16 thành Catinat — tên một vị thống chế Pháp thế kỷ 17, cũng là tên chiến thuyền từng tấn công Đà Nẵng năm 1858. Người Pháp đặt tên cho con đường bằng chính vũ khí của họ. Một sự kiêu ngạo thầm lặng, được đúc thành đá hoa cương.
Catinat nhanh chóng trở thành trái tim của Sài Gòn thuộc địa. Dinh Thủy sư Đề đốc — cơ quan đầu não của thực dân Pháp tại Viễn Đông — mọc lên ngay đầu đường. Đối diện là Nha Giám đốc Nội vụ, còn gọi là Dinh Thượng thơ. Quyền lực và hoa lệ cùng nhau chiếm lĩnh 630 mét đất ấy.
Rồi Nhà thờ Đức Bà mọc lên ở cuối đường vào đầu thập niên 1880. Bưu điện Trung tâm theo sau. Năm 1880, khách sạn Continental khánh thành — nơi sau này đón cả thi hào Tagore, Nobel Văn chương 1913, đặt chân đến. Sài Gòn lúc ấy được người châu Âu gọi là Hòn Ngọc Viễn Đông, và Catinat chính là viên ngọc sáng nhất trong hòn ngọc ấy.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Liên Phong hồi đầu thế kỷ 20 đã viết về Catinat bằng những câu thơ Nôm đầy mê hoặc: "Nhứt là đường Ca-ti-na / Hai bên lầu các, phố nhà phân minh / Nhà in, nhà thuộc, nhà chà / Nhà hàng ăn ngủ với nhà lạc son..."
Khi người Pháp rời đi
Năm 1954, người Pháp thua trận và rút quân. Chính quyền Sài Gòn đổi tên Catinat thành Tự Do. Tên mới — một khát vọng mới. Con đường vẫn sầm uất, vẫn sang trọng, nhưng giờ là của người Việt. Cafe Givral xuất hiện ở góc đường — nơi sau này trở thành chứng nhân thầm lặng của bao cuộc đổi dời chính trị, bao tin đồn và mưu tính thời chiến.
Năm 1957, trên nền đất cũ của Café de la Terrace, khách sạn Caravelle được dựng lên bởi nhà đầu tư Air France và chính phủ Úc, khai trương đúng đêm Giáng sinh 1959. Sài Gòn tiếp tục bước đi — vừa hào nhoáng, vừa lo âu.
Khi Sài Gòn đặt lại tên mình
Năm 1975, con đường một lần nữa đổi tên — thành Đồng Khởi, như tên gọi của cuộc nổi dậy đồng loạt năm 1960 ở miền Nam. Tên cũ biến mất. Tên mới mang theo cả một thế hệ ký ức khác.
Nhưng con đường thì vẫn còn đó.
Chỉ dài 630 mét — người ta hay gọi là "630 thước vàng ngọc" — bắt đầu từ bờ sông Sài Gòn, chạy qua Công trường Lam Sơn, rồi kết thúc trước mặt Nhà thờ Đức Bà. Suốt hành trình ngắn ngủi ấy, lịch sử của cả một thành phố cứ bám theo từng viên gạch, từng mái hiên.
Đồng Khởi hôm nay là con đường của những thương hiệu xa xỉ, của du khách và máy ảnh. Nhưng nếu đứng im một chút, vào buổi sáng sớm khi phố chưa thức, bạn vẫn có thể cảm được gì đó rất cũ đang thở dưới lớp nhựa đường mới.
Bốn cái tên. Một con đường. Và một thành phố chưa bao giờ thôi thay đổi.
